Ανισότητες νεοφιλελευθερισμός και ευρωπαϊκή ενοποίηση

Ας ξεκινήσω με ένα φιλοσοφικό αξίωμα: Η ελευθερία δεν μπορεί να ανθίσει χωρίς ισότητα και ισότητα δεν υπάρχει χωρίς ελευθερία. Ο Étienne Balibar επινόησε τον όρο «ισοελευθερία» (egaliberté), που αργότερα εξελίχθηκε σε «ισοδημοκρατία». Η ισότητα και η ελευθερία, τα δώρα της νεωτερικότητας, είναι σιαμαίες αδελφές, δημιουργήματα της συνεχούς διεύρυνσης και εμβάθυνσης της δημοκρατίας. Το πρώτο άρθρο της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα ορίζει ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι. Αλλά η δήλωση δεν περιγράφει μια πραγματικότητα, δεν είναι περιγραφική αλλά επιτελεστική. Αποτελεί κάλεσμα σε δράση: «Ας ενεργήσουμε πολιτικά για να κατακτήσουμε την ισότητα της ελευθερίας». Η σχέση είναι τόσο στενή που, όταν η μία αξία χάνεται, και η άλλη υποχωρεί. Ο σοβιετικός κομμουνισμός απέρριψε την πολιτική ελευθερία και δημιούργησε τις κομματικές ελίτ, το αντίθετο της ισότητας. Ο καπιταλισμός απορρίπτει την ισότητα και οδηγεί στην ανελευθερία της ακραίας φτώχειας και της δομικής ανεργίας. Η ισότητα και η ελευθερία είναι, λοιπόν, φιλοσοφικά αδιαχώριστες.

Το αίτημα και ο αγώνας για ισότητα ήταν και είναι πολιτικός. Υπάρχει βαθιά και αθεράπευτη αντίφαση μεταξύ της δημοκρατίας, που αναγνωρίζει και επιβάλλει την πολιτική ισότητα, και της τεράστιας οικονομικής ανισότητας του ύστερου καπιταλισμού. Η άνιση κατανομή του κοινωνικού πλούτου δεν είναι βέβαια πρόσφατη. Σε όλες τις γνωστές κοινωνίες, ο μισός πληθυσμός δεν έχει ουσιαστικά τίποτα, το ένα δέκατο τα πάντα. Στον σημερινό αρπακτικό καπιταλισμό η ανισότητα έχει γιγαντωθεί. Η έκθεση του 2017 της διεθνώς αναγνωρισμένης ΜΚΟ Oxfam
γράφει ότι οι οκτώ πλουσιότεροι έχουν τον ίδιο πλούτο με 3,7 δισ. ανθρώπους, το φτωχότερο μισό του παγκόσμιου πληθυσμού. Στην έκθεση του 2018 προσθέτει ότι το 82% του πλούτου που δημιουργήθηκε το 2017 πήγε στο
1% του πληθυσμού. Η Ελλάδα πριν την κρίση είχε μεγάλη εισοδηματική ανισότητα που αυξήθηκε τα πρώτα χρόνια της κρίσης, για να διατηρηθεί στη συνέχεια στο ίδιο υψηλό επίπεδο. Τα εισοδήματα του πλουσιότερου 20% είναι 6,6 φορές μεγαλύτερα από εκείνα του φτωχότερου 20%. Παράλληλα, το φτωχότερο 25% του πληθυσμού κατέχει μόλις το 8,9% του συνολικού εισοδήματος, ενώ το πλουσιότερο 25% κατέχει το 47,2% του συνολικού εισοδήματος

Ο Thomas Piketty, στο σημαντικό του βιβλίο Το Κεφάλαιο τον 21ο αιώνα, καταγράφει την ιστορική εξέλιξη των ανισοτήτων και ερμηνεύει τα αίτιά τους, σε μια από τις σημαντικότερες κριτικές του σύγχρονου καπιταλισμού. Οι ανισότητες πλούτου αυξάνονται, αν το ποσοστό κέρδους είναι μεγαλύτερο από το ποσοστό οικονομικής μεγέθυνσης. Αυτό συμβαίνει μόνιμα στις κοινωνίες μας, και μεγαλώνει τις ανισότητες. Το  μόνο που μπορεί να αλλάξει αυτήν την πολιτικά και ηθικά απαράδεκτη κατάσταση είναι η πολιτική δράση που στοχεύει στον συνολικό μετασχηματισμό των οικονομικών  και κοινωνικών συστημάτων που αναπαράγουν και μεγαλώνουν τις ανισότητες.

Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου, που βρίσκεται πίσω από την φιλελεύθερη άποψη της τυπικής ισότητας, έχει οδηγήσει στην αύξηση των ανισοτήτων. Αλλά φιλοσοφικά, η ισότητα προηγείται του συμβολαίου και καθοδηγεί την ανθρώπινη συνύπαρξη και τους πολιτικούς αγώνες. Αποτελεί την πρωταρχική κοινωνική συνθήκη που προωθεί την μέριμνα για τον άλλο, τη συλλογική προσπάθεια για το κοινό καλό και τις κοινοτικές εντάξεις. Η πρωταρχική στροφή προς τον άλλον αναδύεται στις χιλιάδες καθημερινές πράξεις αγάπης, αρωγής και στοργής των ανθρώπων.
Δεν προέρχεται από συμβατικούς υπολογισμούς, αλλά από την ηθική της ισότητας.Η ιδέα της ισότητας είναι απλή και σαφής: καθένας μας είναι μοναδικός και πρέπει να λογίζεται και να αντιμετωπίζεται ως μοναδικός. Η μοναδικότητα του εαυτού δημιουργείται από κοινού με τους άλλους. Ο άλλος είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητάς μου, και εγώ είμαι ενδόμυχο συστατικό της ακεραιότητας του άλλου. Είμαι ελεύθερος όταν οι άλλοι που με κάνουν αυτό που είμαι είναι εξίσου ελεύθεροι. Αυτό αποτελεί το θεμέλιο της αρχής ότι δεν μπορεί να υπάρξει ελευθερία χωρίς ισότητα, και ισότητα χωρίς ελευθερία. Η πραγμάτωσή της είναι έργο της δημοκρατίας και επιταγή της ελπίδας.

Η ιδέα της ισότητας αναπτύχθηκε αναλυτικά στο Συνέδριο που οργάνωσε η καθηγήτρια Μαρία Καραμεσίνη και το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, τα Πρακτικά του οποίου παρουσιάζονται σήμερα σ’ αυτόν τον πλούσιο τόμο. Θεωρητικοί και πολιτικοί, μεταξύ των οποίων ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας και ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Γιάννης Δραγασάκης, μπαίνουν σε έναν γόνιμο διάλογο για την κατανόηση των αιτίων και την αντιμετώπιση των ανισοτήτων. Η πολύτιμη αυτή προσθήκη στην βιβλιογραφία αρχίζει με μια γενική συζήτηση για τις ανισότητες
στον πλούτο και το εισόδημα. Τα επόμενα μέρη εστιάζουν σε επιμέρους εκφάνσεις της ανισότητας και αναζητούν πολιτικές ανατροπής της. Όλες οι θεωρητικές και περιφερειακές πλευρές του προβλήματος εξετάζονται λεπτομερώς: οι εργασιακές σχέσεις και η ανεργία, οι ανισότητες στη νεολαία και το φύλο, το κοινωνικό κράτος και η δίκαιη και βιώσιμη ανάπτυξη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα μέρη που συζητούν τις ανισότητες στη Νότια Ευρώπη και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η επιμέλεια του τόμου  ανήκει στη Μαρία Καραμεσίνη, καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και μέλος του ΔΣ του ΙΝΠ, ενώ με κείμενα συμμετέχουν οι: Έφη Αχτσιόγλου, Μιχάλης Βακαλούλης, Πάολα Βίλα, Άννα Βουγιούκα, Διονύσης Ν. Γράβαρης, Γιάννης Δραγασάκης, Μαρία Καραμεσίνη, Σκα Κέλερ, Αριστέα Κουκιαδάκη, Κωνσταντίνα Κούνεβα, Τζέρεμι Λίμαν, Ελεονόρα Ματεάτσι, Θεόδωρος M. Μητράκος, Βάλτερ Μπάιερ, Γκαμπριέλα Μπερλόφα, Ραφαέλ Μουνιόζ ντε Μπουστίγιο, Γκέρχαρντ Μπος, Δημήτρης Παπαδημούλης, Νίκος Παΐζης, Χρίστος Παπαθεοδώρου, Δημήτρης Παρσάνογλου, Βέρνερ Ράζα, Τζιλ Ρούμπερι, Βίμερ Σάλβερντα, Αλίνα Σάντορ, Άννα-Μαρία Σιμονάτσι, Ευκλείδης Τσακαλώτος, Γκάμπι Τσίμερ, Αλέξης Τσίπρας και Θεανώ Φωτίου.

Κατεβάστε τη μελέτη ΕΔΩ

TOP